محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1557
مرآة البلدان ( فارسى )
داشت به خاكپاى همايون مشرف شد . روز دوازدهم در جاجرم اقامت فرمودند و به مطالعهء عرايض كه از دارالخلافه و ساير بلاد رسيده بود مشغول گرديدند و در ضمن جواب جناب آقاى مستوفى الممالك معلوم فرمودند كه طريق معاودت موكب همايون از راه چشمه على دامغان و فيروزكوه است تا از جانب حكومت دارالخلافه به هرجا لازم باشد قبل از وقت تهيه و سيورسات برسانند و حاضر نمايند . روز سيزدهم از جاجرم به قريهء ايور و دره تشريففرما شدند . از جاجرم به دره دو فرسخ مىباشد و به فاصلهء دو فرسنگ اندك كمتر يا زيادتر سلسله كوهى است بلند و سخت كه بهسمت مغرب امتداد يافته . دراين سمت چند مزرعه و دو قريه است كه يكى از آندو كه قريب به اردوى همايون است موسوم به ايور است . روز چهاردهم نردين به مقدم مبارك مزين گرديد . از دره به نردين هشت فرسنگ است و شرح جغرافيائى نردين در حرف نون بيايد . در ميانهء راه دره و نردين چون راه گردنه و كالسكهرو نيست مقرر داشتند كالسكهها را از راه كبابها به كلاته خيج برده منتظر حكم باشند و در نردين مژدهء فتح و غلبهء سپاه منصور كه مأمور تدمير تراكمهء يموت و كوكلان بودند رسيد و معلوم شد مأمورين شب اول به شوغان كه در نه فرسنگى بجنورد است رفته روز دويم به رباط عشق كه شش فرسنگى شوغان است شب سيم به ارمودلى كه هم شش فرسنگ است شب چهارم هفت فرسنگ طى نموده به كالپوش رسيدند شب پنجم نيز هفت فرسنگ طى كرده و از مقابل فرنك و فارسيان گذشته در دهنهء گرگان منزل كردهاند . شب ديگر بعد از نماز مغرب و عشاء سوار شده هم درآن تاريكى شب از چهار فرسنگ جنگل گذشته وارد صحراى گرگان گشته از محاذى گنبد قابوس « 1 » عبور نموده هنگام نماز صبح به اوبههاى تركمان نزديك شدهاند . خلاصه بعد از نماز صبح ، قشون ظفرنمون به آلاچيقهاى تراكمه تاخته مشغول نهب و جدال شدند و تا چهار ساعت و نيم
--> ( 1 ) - گنبد قابوس در كنار رود گرگان و هشت فرسنگى استراباد واقع و از ابنيهء قديمه است و بنابر قول معروف قبر قابوس شمس المعالى حكمران استراباد و مازندران بوده است ( ا ع ) .